De weergave

Hieronder volgt het eindresultaat van de indeling van ruimtelijk financiële strategieën van Andries Geerse en daarna volgt de toelichting.

Te zien is een matrix met 3 x 3 cellen. Drie rijen met elk drie cellen. Elke rij kent een ‘organiserend’ principe. Je kunt geld verdienen met ruimte door (1) de bestemming van de grond te veranderen, door (2) het eigendom van de grond te veranderen of door (3) creatief om te gaan met de beschikbaarheid van ‘geld’. Laten we elke regel eens nalopen.

Principe 1:  bestemming

Bovenste regel en vervolgens van links naar rechts de losse cellen.

De eerste mogelijkheid is het aanwenden van nieuwe gronden door wijziging van bestemming. De gemeente heeft in principe via het bestemmingsplan een monopolie op wat je met grond mag doen. Als de bestemming van de grond wordt veranderd en daardoor andere, meer lucratieve, bestemmingen mogelijk worden dan creëer je extra mogelijkheden en dus extra geld. Grond met bestemming landbouw heeft een waarde van enkele tientjes per vierkante meter. Besluit de gemeente tot wijziging van die bestemming door bebouwing van nieuwe woningen toe te staan dan stijgt de waarde per vierkante meter van het ene op het andere moment naar enkele honderden euros. Het oude verdienmodel was dus om gronden buiten de stad te herbestemmen, daar een nieuwe woonwijk neer te zetten, uit de grondexploitatie een behoorlijk positief saldo te genereren (kostprijs opleveren bouwrijpe grond lager dan uitgifteprijs) en daar andere niet rendabele verbeteringen in de binnenstad mee mogelijk te maken. Dit model heeft jarenlang dienst gedaan en is nu uitgewerkt. De alsmaar doorgaande (deels speculatieve) stijging van prijzen onroerend goed is ten einde gekomen, de duur te bouwen woningen kunnen niet meer worden verkocht.

De volgende mogelijkheid, de middelste op de rij, is het wijzigen van de bestemming door bijvoorbeeld toe te staan dat een bedrijfspand een woning mag worden, dat een pand een andere vorm of hoogte mag krijgen etc. Dit is in wezen een variant op het vorige principe. Als je meer en anders op dezelfde plek mag bouwen, betekent dat meer keuzevrijheid en dus meer kans op een rendabele aanwending van die grond en dus in principe een hogere grondprijs. Hoewel dit principe nog veel onbenutte kansen heeft (leegstaande kantoorpanden zouden voor een deel een andere bestemming kunnen krijgen) hebben we niet de verwachting dat dit soort transformaties een surplus oplevert voor bijvoorbeeld de herstructurering van (andere) delen van de binnenstad. Ook hier ligt de beperking in het verdwijnen van het oude verdienmodel.

De derde mogelijkheid in de regel ‘bestemming’ noemt Andries ‘dezoning’. Ook dit is weer een variant op het principe veranderen van bestemming. Een industrie-terrein dat een specifieke bestemming heeft kan door gemeente-besluit een andere en ruimere bestemming krijgen. Als vanuit industrie-politiek gekozen is voor het aantrekken van industrie dan is gekozen voor die bestemming met bijbehorende lage grondprijs (industrie is relatief kapitaalintensief, relatief veel ruimte nodig, alleen rendabel bij lage grondprijzen). Door nu ook arbeidsintensieve dienstverlenende bestemmingen toe te staan, is een hogere grondprijs mogelijk. Vanzelfsprekend zal dit een drukkend effect hebben op de aantrekkelijkheid voor de industrie. De hogere opbrengsten gaan gepaard met vertrek van industrie en bijbehorende werkgelegenheid.

Samenvattend: een wijziging van bestemming biedt in de actuele opgaven die stagneren geen echt nieuwe kansen op nieuw geld. Logisch want het zijn in wezen oprekkingen van het oude verdienmodel dat niet langer werkt.

Principe 2: eigendom

We komen aan bij de middelste regel. Hier gaat het om (verandering van) eigendom. Links zien we het verkopen van grond in eigendom van de gemeente aan andere private partijen. Als een gemeente hoge ambities heeft en geen geld en toch grond in eigendom, dan is dit een nieuwe mogelijkheid om geld te genereren om die ambities waar te maken. Vanzelfsprekend moet die gemeente die gronden dan wel beschikbaar hebben in eigendom. En het gaat hier om een eenmalige actie die niet voor herhaling vatbaar is. Het is vergelijkbaar met een bedrijf dat een pand in eigendom heeft en dat pand verkoopt aan een andere partij die het vervolgens weer verhuurt aan de oorspronkelijke eigenaar. Op die manier kun je extra liquiditeit organiseren. Allerlei varianten als huur en pacht van grond horen ook bij deze mogelijkheid.

De middelste cel in de tweede rij is het overdragen van delen van de stad naar private beheerpartijen. Ik weet niet helemaal zeker of ik de kern van deze mogelijkheid goed begrijp. Je concentreert (door verplaatsing waar nodig) bepaalde activiteiten op een bedrijventerrein, je zet daar een poort omheen en draagt (waar van toepassing) eigendom en beheer over aan een private partij. In de overeenkomst kun je vergaande afspraken maken over beheer en onderhoud en voorzieningen. De kernvraag is hier wel hoe deze constructie geld kan opleveren. Als ik afzie van verkoop van grond (de vorige mogelijkheid) moet het geld komen van besparingen op onderhoud en voorzieningen. De aanname is dat private partijen dat efficiënter en goedkoper kunnen doen. De overheid treedt meer in een organiserende en faciliterende rol en gaat niet zelf de activiteiten uitvoeren die nu als beheer en onderhoud bekend staan. Ik zou dit willen zien als een variant op het principe van ‘outsourcing’. Ik heb persoonlijk het idee dat outsourcing ook in het bedrijfsleven zijn hoogtepunt heeft gehad. Zoetjesaan komt steeds meer inzicht in de extra verborgen kosten die uiteindelijk toch als rekening worden gepresenteerd (en aanvankelijk niet in de afweging zijn meegenomen).

De derde cel krijgt de titel ‘herindeling’ mee. Je kunt het vorige principe op een nog hoger abstractieniveau nemen en een totaal gebied gaan zoneren of herindelen. Je kunt stadsparken, bedrijfsclusters, woonwijken etc krijgen met een bordje erbij: mogelijk gemaakt door gemeente x of provincie y. Ik kan me voorstellen dat dat tot een betere economie, een meer aantrekkelijke stad etc leidt. Dit is in wezen de kern van ruimtelijke planning, waar mogelijk moet je sowieso de ruimte benutten zodanig dat de toegevoegde waarde het hoogst is. Ik zie nog niet hoe je een bestaande indeling kan transformeren (majeure opgaaf) om die transformatie zelf de drager van de ‘verbouwingskosten’ te laten zijn. Als een hele stad op de schop moet dan gaat dat naar alle waarschijnlijkheid een enorme berg geld kosten die niet privaat kan worden vermarkt, er zal hoe dan ook ‘overheidsgeld’ tout court bij moeten. En dan zijn we weer terug bij de vraagstelling waar het allemaal om te doen was (‘ik heb een enorme ambitie als gemeente maar niet het geld om het uit te voeren’).

Principe 3: geld

Ik begin weer links (op de onderste rij). Dit is een hele heldere en volgens mij een van de allerbelangrijkste verdienmodellen. Als je ambitie zo groot is, groter dan je kunt dragen, ga dan eens na wat nu echt de essentie van die ambities is, vraag je indringend af wat kan wachten en wat uberhaupt niet echt nodig is, en concentreer je op enkele ingrepen die het hoogst noodzakelijk zijn. Prioriteren, schrappen, wegstrepen etc. Volgens mij is hier nog heel veel te winnen. Maar het leidt vaak tot antwoorden en oplossingen die bestuurders in eerste instantie liever niet horen.

De middelste van de onderste rij: cofinanciering. Je hebt een ambitie en verkent welke partijen belang hebben bij de realisatie van die ambitie. Je gooit alle kosten en opbrengsten bij elkaar en deel de meerwaarde in de tijd over die partijen. Het is het logisch verbinden van alle belangen, het aan elkaar knopen van de mogelijkheden, het slim organiseren van proces en inhoud. Alle creativiteit kan hier een plek krijgen, iedereen krijgt de uitdaging het beter te doen. Het is de kern van de Mutual Gains Approach, van het ‘allemaal winnen’ denken. In mijn ogen heel kansrijk. Voorop staat wel dat partijen bereid moeten zijn mee te doen en dat uiteindelijk het rendement ook aangetoond kan worden. Ook hier kun je afstrepen: alle ambities die met andere partijen in de vorm van cofinanciering kunnen worden gerealiseerd kunnen worden afgevinkt (als uitvoerbaar). Maar de realiteit gebied te melden dat er dan nog steeds behoorlijk wat ambities overblijven die alleen met de inbreng van publiek geld mogelijk zullen zijn (en ik verwijs dan weer naar het vorige principe van prioriteren).

De laatste in de rij van 9 mogelijkheden: het uitgeven van gemeente-obligaties. Er zijn voorbeelden uit de praktijk (en ook hoe dat misging) en er zijn juridische haken en ogen. Maar dan nog: het is gewoon een leuke mogelijkheid om over na te denken. Alle ambities die overblijven, waarvan het niet lukt het rond te krijgen, kunnen van waardepapieren worden voorzien. De burgers kunnen die waardepapieren kopen en krijgen daar een bescheiden rente over vergoed. Met het verkregen geld realiseert de gemeente de genoemde ambitie. Uit de opbrengsten van de gerealiseerde ambitie betaalt de gemeente de rente en lost uiteindelijk de lening af. De praktijk: als projecten of ambities op deze manier renderen dan is het goed eieren (of was het pruimen?) eten (het probleem is juist dat er van dat soort rendement geen sprake is). De praktijk (2): er zijn nogal wat voorbeelden waarin de overheden in gebreke bleven bij de terugbetaling van de schulden.

Afsluitend

Fraai overzicht en een mooie toevoeging aan ons instrumentarium. De discussie zou aan de hand van dit schema prima gevoerd kunnen worden. Het brengt structuur aan en noopt tot het maken van keuzes, het maakt de beslissing transparant. Echte wondermiddelen (laten we eerlijk zijn, daar zitten veel opdrachtgevers stiekem toch op te wachten) biedt het instrument natuurlijk niet. Het blijft gewoon hard werken en sommige ambities laten varen.

In een apart stukje moeten we nog maar eens ingaan op de verschillen en overeenkomsten met onze eigen indeling.

Rudy van Stratum

Wat is het belang van een dergelijk boek voor slimme financiering? Om te beginnen zien wij het fenomeen ‘leegstand kantorenmarkt’ als een interessante casus om onze ideeën over slimme financiering aan te toetsen. Op de tweede plaats kijken wij er vanuit een economische (en ruimtelijke-, duurzame-) bril naar, dat heeft ook zijn beperkingen en dus is het goed te kijken naar wat andere disciplines hierover te melden hebben. En last but not least: op ons seminar op 6 juni 2012 staat de casus ‘leegstand kantoren’ centraal.

Wie heeft hier een probleem?

En: de juridische invalshoek is echt anders. Wat mij verbaast is dat een probleem-analyse nagenoeg achterwege blijft. Ons advies is altijd om te beginnen met de cyclus van transparant beslissen: – wat is hier het probleem precies? – wat zijn de feiten? – wie zijn de spelers en hun belangen? (zie www.transparantbeslissen.nl). Voor de eigenaar/belegger in leegstaande kantoorpanden is er nog niet echt een probleem. De beleggers kijken naar hun totale portfolio en niet naar specifieke objecten. De boekhoudregels zijn blijkbaar nog niet zo dwingend dat leegstand snel leidt tot afwaardering van de boekwaarde van de panden. Bovendien: eventuele verliezen (die op den duur toch genomen moeten worden) kunnen worden afgewenteld op de anonieme verzameling pensioengerechtigden. Heeft de gemeente dan een probleem met leegstand? Tja, het is natuurlijk niet fraai al die leegstaande panden. Maar echt een probleem? De gemeenten zitten met andere problemen, dat ze dure grond niet meer verkocht krijgen voor de oude steeds hoger wordende tarieven. De gemeente is in dit spel een speler die zelf ook belangen heeft (vergeet ook niet dat de overheid zelf lege panden achterlaat door te kiezen voor huisvesting van ambtenaren in nieuwe panden). Het echte probleem is dat het oude verdienmodel van steeds hogere grondprijzen (en daarmee hogere huren en hogere vastgoed-waarden) niet meer werkt.

Een goede economische analyse van de leegstand is overigens ‘Kantorenleegstand: een analyse van de marktwerking’ van het EIB (december 2010) (in het boek overigens ook verwerkt in hoofdstuk 3).

Bestaande  instrumenten

Het gaat om de volgende bestaande  instrumenten met wettelijke grondslag die kunnen worden ingezet om leegstand te bestrijden:

• Bestemmingswijziging
• Onteigening
• Leegstandswet
• Wet kraken en leegstand

Het gaat te ver om deze instrumenten hier te behandelen. Eigenlijk is de crux van al deze instrumenten dat ze alleen zinvol kunnen worden ingezet als er überhaupt een gebruiker voor de leegstaande panden is te vinden. En niet zomaar een gebruiker, nee een gebruiker die bereid is een passende vergoeding voor het gebruik te betalen. Maar dat is nu net de start van de discussie: kantoren staan leeg omdat er geen gebruikers tegen de nu geldende prijzen zijn te vinden. Als de markt ze niet kan vinden, waarom zou de wetgever (gemeente) ze dan wel kunnen vinden? Naarmate de druk op de eigenaar toeneemt vanuit wet- en regelgeving zou je zelfs kunnen zeggen dat er passende en redelijke vergoedingen en alternatieven tegenover moeten staan voor de huidige eigenaren. Ik zou op economische gronden zelfs kunnen beargumenteren dat inzet van dit instrumentarium vertragend werkt op een eventuele spontane markt-correctie in de prijzen van vastgoed.

Conclusie (ook van de auteurs): bestaande instrumenten kunnen worden ingezet maar zijn niet effectief. Vanuit het bestaande instrumentarium moet dus eerder worden gekeken naar voorkomen van erger: een goede structuurvisie die rekening houdt met lange termijn vraag en aanbod, bemoeilijken (duurder maken, aan condities binden) van nieuwbouw (hoewel ook hier haken en ogen aan zitten, wederom hier niet de plaats daar op in te gaan).

Mogelijke instrumenten

Hier gaat het om in principe bestaande instrumenten maar zonder wettelijke basis:

• Verhandelbare ontwikkelrechten
• Leegstandstaks / verwijderingsbijdrage

Economisch gaat het hier om interessante instrumenten. Nieuwbouw is alleen mogelijk als je daarvoor ontwikkelrechten verwerft. Die rechten verwerf je door bestaande lege gebouwen te transformeren of te slopen. De rechten kun je verhandelen en zullen in het economische verkeer een waarde krijgen. De auteurs zien zelf minder in dit instrument omdat de boete komt te liggen bij de gebruiker en de ontwikkelaar en niet bij de eigenaar. Onze stelling zou zijn: eerst laten zien dat het rendeert (een bijdrage levert aan de oplossing), daarna bekijken hoe je de baten en lasten over de partijen kunt verdelen.

De leegstandstaks houdt in dat je per maand leegstand een bepaalde boete betaalt (bij een verwijderingsbijdrage doe je dat voorafgaand aan de bouw). Deze boetes komen in een pot waar je dan later de sloop en renovatie uit betaalt in de vorm van subsidies. Ook hier geldt weer het argument of de boete wel bij de goede partijen terecht komt (zelfde tegenargument van onze kant). Maar het allerbelangrijkste bezwaar: het instrument kan weliswaar worden ingezet, maar heeft een grote kans in zijn werking nietig te worden verklaard. Overigens zijn er landen (België bijvoorbeeld) waar deze instrumenten wel zijn ingevoerd en ook lijken te werken.

Conclusie: bestaande instrumenten die zouden kunnen werken missen een wettelijke basis.

Alternatieven

Zijn er dan nog andere instrumenten te bedenken? De auteurs noemen er twee:

• Leegstandsfonds
• Exploitatie- of gebruiksverplichting

Ik begin bij de laatste. De gemeente kan bij de uitgifte van grond een regeling opnemen die eigenaren dwingt tot het in gebruik nemen van de gebouwen. Economisch komt dit op hetzelfde neer als een leegstandstax. Juridisch zou zo’n gebruiksverplichting alleen kunnen worden opgelegd bij nieuw uit te geven grond, dus dat zet weinig zoden aan de dijk waar het bestaande leegstand betreft. Dus dit instrument schrappen we ook van de lijst (maar pas op: willen we herhaling van de geschiedenis voorkomen dan moeten we nu natuurlijk wel nadenken over preventieve maatregelen!).

Dan last but not least: het leegstandsfonds. Aan alles is te zien dat de auteurs dit als hun paradepaardje zien. En terecht denk ik. Het idee is dat uiteindelijk met name de maatschappij als geheel hier een probleem gaat krijgen. Daarom zou de overheid leegstaande panden die nooit meer verhuurd gaan worden vanuit de huidige kennis moeten opkopen. Juridisch kan dat natuurlijk in een apart op te richten fonds en het hoeven ook niet alleen overheden te zijn die dit doen, private en publieke partijen kunnen hier in een PPS constructie samen werken. Het fonds gaat zich dan bezinnen op alternatieve aanwendingen voor het gebruik van de panden dan wel besluit het over te gaan tot sloop.

Op zich denk ik dat het leegstandfonds een van de meest kansrijke opties is. Maar weer even vanuit een economische bril:

• Wie worden de toekomstige gebruikers?
• Tegen welke condities?
• Renderend zal het niet worden: wie gaat er betalen?
• Dat kan natuurlijk niet alleen de overheid zijn.
• Auteurs: de betaler zal ook profiteren van de toekomstige opbrengsten. Leuk hoor, maar als die er zijn dan was het probleem al opgelost natuurlijk.

Als ik er nu eens vanuit ga dat dit fonds geen serieuze rendementen gaat opleveren (eufemisme) dan zou mijn voorstel zijn: alle eigenaren die een probleem voorzien brengen hun panden om niet in bij het fonds, alle opbrengsten en kosten worden in het fonds bijgehouden, de verdeling van kosten en opbrengsten gebeurt conform de mate van inbreng (aan panden, uren, tussentijdse betalingen etc). Naarmate de druk op bestaande leegbouw wordt opgevoerd en de tijd voortschrijdt en de verliezen voor de eigenaren oplopen, zullen zich meer deelnemers bij het fonds melden, de kans om toch nog iets terug te verdienen neemt toe.

Zitten marktpartijen hierop te wachten? Waarom zouden ze een overheid daarbij willen hebben? Vooral ook om extra gelden (lees: subsidies) bij elkaar te harken. Als die subsidies er niet zijn dan werkt het alleen maar vertragend voor de marktpartijen. In wezen komt de constructie neer op het in goed overleg verdelen van het verlies (en daar komt dan toch een subsidie om de hoek kijken) met een kleine kans op positief rendement in de verre toekomst. Als het rendement zich overigens ooit voordoet, dan zal de overheid daar als belanghebbende ook in delen.

Slot

Goed om deze zaken in een artikel en boek bij elkaar te hebben. Lees het vooral zelf om meer achtergronden en verdieping te krijgen.

Rudy van Stratum

Aanleiding

De aanleiding is dat enerzijds wordt gekort op kunst-subsidies, anderzijds dat het btw-tarief op kunst-producties is verhoogd.

Probleem

Stel dat je de kunst een warm hart toedraagt, wat zou je dan kunnen doen? Joop van den Ende heeft gesproken met Mark Rutte. De boodschap: we hebben geen geld, dus de subsidies gaan niet omhoog en de btw gaat niet omlaag. Wel wil ik (als regeringsleider) meedenken over andere mogelijkheden (die ons geen geld kosten).

Constructie

Er wordt een fonds opgericht waar meerdere marktpartijen geld in storten. Elke jaar kunnen kunstenaars projecten indienen die na toetsing eventueel in aanmerking komen voor subsidie uit dit fonds. Het gaat om een bedrag van zo’n 60 miljoen Euro. Maar waar komt dit geld vandaan? Een groot deel komt van de inbreng van de postcodeloterij. Als je een lot koopt dan maak je kans op een prijs. In wezen gaat het hier om gokken en gokken is in Nederland onderhevig aan bepaalde regels. De regering heeft de loterij nu toegestaan (in het kader van de fondsvorming voor de kunsten) dat er extra prijzen mogen worden verloot. Extra prijzen betekent meer loten die verkocht mogen worden. Meer loten betekent meer omzet en winst voor de loterij. De loterij heeft toegezegd een x percentage van de extra gelden in het kunstenfonds te storten.

Ongetwijfeld zal de feitelijke constructie nog meer elementen hebben, maar ik beperkt me hier tot wat ik denk dat de kern is.

De kern

Wie betaalt er nu voor wat? Eerst was het de belastingbetaler die de kunsten mogelijk maakte (bij subsidies alle belastingbetalers, bij btw alleen de kopers van de kunstwerken of van de entree-bewijzen van de voorstellingen). Nu zijn het de extra gokkers die in de hoop rijk te worden de kunstwerken alsnog mogelijk maken.

Fancy-fair

De constructie is in wezen een macro-variant van wat we allemaal wel kennen: de fancy-fair op onze scholen. De school organiseert jaarlijks een fancy-fair, de kinderen en hun ouders bakken thuis een taart, de leraren kopen wat leuke cadeaus, de taarten worden verkocht, lootjes geven recht op een draai aan het rad van fortuin en een kans op een van de prijzen. Per saldo zijn als het goed is de opbrengsten hoger dan de kosten (behalve de aankoop van de prijzen zijn er verder nauwelijks uitgaven). Daarom is hier sprake van ‘financiering van onderaf’ (maar dan in het groot).

In termen van ons overzichtsschema constructies:

• Het gaat hier niet om een verdienmodel maar om een financieringsconstructie. Er is sprake van een verdeling van bestaand geld.
• De financieringsconstructie kent hier het principe ‘financiering van onderaf’ (want het gaat hier niet om een van de andere 2 principes: lenen van geld, afstaan van eigendom).

Deze constructie kan natuurlijk ook worden toegepast op de bouw van een buurthuis, de aanleg van een nieuwe woonwijk (met kans op het winnen van een woning?), de aanleg van een snelweg.

Rudy van Stratum

huidige crisis, een wetmatigheid?

Als ik het artikel lees dan trek ik daar de volgende conclusies uit:

• Je kunt de geschiedenis zien in termen van transities die elkaar opvolgen.
• Een transitie is een grootscheepse maatschappelijke verandering die in een aantal fasen verloopt.
• Grofweg: een start, een versnelling, een stabilisatie en een neergang.
• Voorbeelden van dergelijke transities zijn de overgang van jagen naar landbouw en de meer recente industriële revoluties.
• Op dit moment zitten we volgens Grommen op het einde van de derde industriële revolutie (ict, telecommunicatie, miniaturisering). Dat verklaart de huidige meervoudige crisis.
• Het einde van een transitie (en dus een crisis) kenmerkt zich altijd door het omvallen van de pijler ‘Welzijn’. Aan het einde van de eerste industriële revolutie ontstond de nieuwe onderklasse van het proletariaat, aan het einde van de tweede ontstond massa-werkloosheid.
• Een nieuwe transitie begint altijd met nieuwe kennis, inzichten en vindingen.
• Als de start van een nieuwe transitie uitblijft (geen nieuwe vindingen) dan is het antwoord altijd een (bloedige) revolutie of opstand. Het uitbreken van de wereldoorlogen wordt in dit perspectief in verband gebracht met het einde van de tweede industriële revolutie.
• Conclusie? Omdat nieuwe vindingen uitblijven (stelling van de auteur, veel nieuwe dingen zijn niet nieuw maar marketing of uitmelken van bestaande technologieën) gaan we het omvallen van de pijler welzijn meemaken in combinatie met een revolutie.

Interessante vraag is in hoeverre we een start van een nieuwe transitie zelf kunnen sturen. Zouden we een groene revolutie kunnen afdwingen? En wie is in dit verband dan ‘we’? En is er sprake van afnemende meeropbrengsten van weer de volgende transitie? Oftewel: is er ook een verband tussen opeenvolgende transities? Oftewel: is het in deze visie onvermijdelijk dat revoluties en verval op de lange termijn domineren boven nieuwe uitvindingen en versnelling?

Rudy van Stratum

Voor beter leesbare versie, download pdf:

klik hier voor download

]]> http://www.stratumstrategie.nl/cms/?feed=rss2&p=698 0 http://www.stratumstrategie.nl/cms/?p=536 http://www.stratumstrategie.nl/cms/?p=536#comments Wed, 08 Feb 2012 08:37:40 +0000 Rudy http://www.slimmefinanciering.nl/?p=536 Lees verder →]]> Wie zegt dat we niet gewoon door kunnen gaan met het noemen van verdienmogelijkheden? Ook al staan ze niet in het boekje NBW.

We hebben eerder frequenties voor de radio en mobiele telefonie geveild. Dat heeft de staat flink wat opgeleverd.

Zoiets kun je ook bij banken doen. Je mag niet zomaar een bank beginnen. Logisch, want een bank handelt in vertrouwen en heeft in the end ook een publieke functie. Een bank moet daarom een vergunning hebben van De Nederlandse Bank die vervolgens ook toezicht houdt. In economische termen zou ik de bankenmarkt semi-monopolistisch willen noemen. Er is weliswaar onderlinge concurrentie, maar van vrije toetreding is nauwelijks sprake. Als je eenmaal in de markt aanwezig bent, kun je dus jaarlijks een monopolistische meerwinst genereren. Deels gaat die naar bovenmatige salarissen van bankmedewerkers en naar bonussen.

Een simpele oplossing hiervoor is het jaarlijks veilen van de bankvergunningen. Je stelt dat er bijvoorbeeld maximaal 20 banken mogen zijn en dus heb je 20 vergunningen als overheid of DNB om te veilen. De partij die het meeste winst weet te behalen zal bereid zijn het hoogste bod te doen. De opbrengst van de vergunningen gaan weer terug naar publieke werken. Zo krijgen we weer marktconforme salarissen en verdwijnen de bonussen vanzelf. Misschien een wild idee maar laten we de voor- en nadelen maar op een rijtje zetten.

Rudy van Stratum

Het is een hele rit geweest, van verdienmogelijkheid (1) naar nummer (29) de laatste. Hopelijk is de strekking van het verhaal dat er een hele hoop manieren zijn om extra geld bij elkaar te krijgen. Andere wegen bewandelen, meer samenwerken, meer creativiteit. Een gemiste kans is om de mogelijkheden eens te scoren op hun achterliggende principes en die overzichtelijk bij elkaar te zetten. Denk bij een achterliggend principe aan: is de kern van de mogelijkheid de samenwerking? Of is het een dubbel gebruik van bestaande ruimte? Of is het het oprekken van wet- en regelgeving? Of is het zuiniger omgaan met? Of is het technische innovatie? En zo verder. Je zou wellicht tot een beslisboom kunnen komen. Geef mij je probleem en ik kan aan de hand van een besliskaart de juiste aftakkingen volgen op de meest voor de hand liggende oplossingen te krijgen.

Misschien dat Stijn en ik hier eens naar moeten kijken. Verdienmogelijkheden van Nederland Boven Water in een logisch overzichtelijk beslisschema.

Doet me denken een de in de jaren 90 uit Rusland overgewaaide oplossingstechnieken van TRIZ (googlen maar). Een hele slimme ingenieur daar beweerde dat creativiteit niet komt van slimme invallen alleen. Nee, creativiteit kun je afdwingen door gestructureerd stappen te doorlopen. Wat hij (naar mijn herinnering) gedaan heeft is alle patenten op een rijtje gezet. Alle patenten hebben ergens een oplossing voor en kennen een aantal fundamentele eigenschappen voor de gekozen aanpak. Bijvoorbeeld: een bepaald materiaal is wel sterk maar het is daarmee ook te zwaar. De oplossing is dan bijvoorbeeld om 2 platen op elkaar te monteren met daartussen holle ruimtes (honingraat constructie). Zo heeft de man alle ontwerpprincipes (iets lichter maken, iets sterker maken etc) in een matrix gezet en in alle cellen de reeds bestaande oplossingen geplot. Uit mijn hoofd kent de kerntabel van Alshuller 30 ontwerpprincipes (kom, we maken er 29 van, zie je de overeenkomsten met NBW en verdienmodellen?).

Zorg

Bijna vergeten, nummer 29, zorg. Zorg is een enorme kostenpost en wordt alleen maar groter. Je kunt besparen op de kosten van zorg door:

• gebruik te maken van groen in de omgeving (hoger welbevinden, minder ziekte)
• levensloopbestendig en flexibel te bouwen (minder omstelkosten, minder verhuisbewegingen)
• betere en gezondere voeding door bijvoorbeeld eigen tuintjes en streekproducten

Als voorbeeld wordt genoemd de Sint Maartenskliniek in Nijmegen. Reden waarom het nog niet op grote schaal gebeurt: gescheiden werelden van zorg, groen, voeding en bouw.

Los van de matrix van TRIZ voor NBW (even opzoeken hoe je de samenwerking tussen zorg en groen kan verbeteren ..) herhaal ik nog maar een keer dat er ook volstrekt ontoereikend cijfermateriaal is. Wat levert meer groen nu concreet op voor de oudere die er gebruik van maakt, kost een levensloop bestendig huis meer of minder en hoeveel dan, leidt dat inderdaad tot minder verhuisbewegingen en zo verder.

Rudy van Stratum

Kernpatroon: niet uniek voor kredietcrisis

De studie gaat op zoek naar het kernpatroon dat ten grondslag ligt aan het ontstaan van de kredietcrisis. Verder is de stelling dat dit kernpatroon niet uniek is voor de kredietcrisis en de financiële sector. Sterker nog, het is niet alleen voorbehouden aan de commerciële sector, we zien het ook terug in de publieke sector. De studie illustreert dit met voorbeelden uit de zorg en het onderwijs.

Kernpatroon: abstractie

Het kernpatroon dat het RMO heeft ontdekt bestaat uit 3 stappen. Het begint met een probleem of een uitdaging. Iets moet bijvoorbeeld goedkoper of sneller worden. In de zoektocht naar oplossingen wordt de werkelijkheid dan hanteerbaar gemaakt door te denken vanuit een versimpelde weergave van die werkelijkheid. Dat is stap 1, we maken een model of sjabloon van de werkelijkheid. Dit is de stap van de abstractie.

Om een probleem op te lossen ga je terug naar de kern, je laat zaken sommige zaken weg en vergroot andere zaken juist uit. Op deze manier ontstaan doelstellingen als – maximaal rendement voor de aandeelhouder, – minimale kosten per patiënt, – een zo hoog mogelijke gemiddelde cito-score voor de school etc.

Op zich is hier niets mis mee. Het maakt de complexe werkelijkheid hanteerbaar. Het gaat fout als vergeten wordt dat het maar om een model gaat, om een benadering van de werkelijkheid. Als er vergeten wordt wat ook alweer het echte probleem was waar het model de oplossing voor zou bieden.

Kernpatroon: domineren

Stap 2 in het patroon is dat in de nieuwe wereld van het abstractie model één belang gaat domineren. Zoetjesaan komt de oorspronkelijke doelstelling steeds meer op de achtergrond. Het middel wordt zoetjes aan een doel. De paradox is dat de werkelijkheid zich naar het model gaat zetten. Blijkbaar is de cito-score belangrijk, want daar word ik op afgerekend als docent, dan zal ik ook zorgen dat mijn leerlingen een hoge cito-score krijgen. Deelnemers aan dit spel gaan strategisch gedrag vertonen, gaan hun gedrag aanpassen aan het abstracte model. Mensen die het spel goed spelen worden beloond, mensen die zich verzetten worden afgestraft.

Kernpatroon: escaleren

Stap 3 in het patroon is dat er versterkende effecten optreden: zij die het spel het best spelen worden op dominantere posities gezet, zij die het spel niet goed spelen haken af en vertrekken. Er ontstaat een versterkende ‘bias’, er is sprake van zelfselectie. Uiteindelijk ontstaat een spel en een setting van deelnemers die uitblinken in het sturen van de werkelijkheid naar het vereenvoudigde model dat afziet van de oorspronkelijke gelaagdheid. De studie spreekt hier van een negatieve ‘reflexitiviteit’: systemen en mensen gaan op elkaar reageren (groupthink), het systeem gaat met zichzelf op de loop, er ontstaan perverse en averechtse effecten. Dit gaat door tot het systeem uit zijn voegen barst, ontploft, er zich een ramp voordoet etc. Dit is stap 3 van het uit de bocht vliegen, de stap van de escalatie.

Abstraheren-domineren-escaleren

Het patroon is dus – abstaheren, – domineren, – escaleren. Gevolg van het patroon is dat de systeemwereld het geleidelijk overneemt van de leefwereld.

Sterk van de studie is dat er geen schuldigen worden aangewezen. De studie neemt afstand en gaat op zoek naar het patroon. Oplossingen voor het aanvankelijk geformuleerde probleem worden vanuit goede intenties bedacht. Als er veel geld naar het onderwijs gaat en we verwachten er meer van, dan is het niet raar om de prestaties te gaan meten en volgen. Over zo’n cito-score is goed nagedacht. Zo’n score heeft zijn nut maar natuurlijk ook zijn beperkingen. Als het hele systeem zich gaat richten naar maximale cito-scores dan ontstaan negatieve en ongewenste bijeffecten. Het is ook menselijk dat we ons gedrag aanpassen aan de nieuwe werkelijkheid. We willen immers overleven in het systeem. En zo gaat survival of the fittest over in surviving of the fitting (niet de meest geschikte overleeft maar diegene die het best past). Dat de studie niet oordeelt door schuldigen aan te wijzen betekent overigens niet dat er geen schuldigen zijn. Diploma-fraude is begrijpelijk als systeem-effect maar kent natuurlijk wel een schuldige.

Oplossingen

Ook geloofwaardig van de studie is dat er geen simpele oplossingen worden geboden (ook wel weer jammer natuurlijk). Want wat kunnen we doen om verdere schade of herhaling te voorkomen? De studie stelt dat deze systeemeffecten er nu eenmaal bij horen, ze kunnen niet helemaal worden voorkomen.

De oplossing om grotere schade te voorkomen:

• Erkennen dat de werkelijkheid complex is. Erkennen dat er altijd meerdere belangen rond een probleem spelen. Breng de belangen in kaart en spreek er openlijk over hoe alle belangen zo goed mogelijk kunnen worden bediend.
• Erkennen dat elke oplossing weer nieuwe problemen met zich meebrengt. Erkennen dat elke afspraak, elk systeem, elke spelregel tot een nieuwe dynamiek en werkelijkheid leidt die weer nieuwe (en ongewenste) bijeffecten genereert. De oplossing is, zoals deze studie doet, van afstand kijken naar het systeem en je afvragen: wat gebeurt hier nu eigenlijk, is dit wat we willen? Het visualiseren van de patronen geeft vaak weer nieuwe inzichten (en is in feite een vorm van interventie en het begin van verandering).
• Tenslotte, en daar hebben we de titel van de studie, organiseer tegenkrachten. Haal andersdenkenden binnen je organisatie, luister naar kritische geluiden, geef gelegenheid tot het uiten van klachten, richt een procedure in dat de klachten op een goede plek terecht komen en serieus worden behandeld, organiseer toezicht, koester ondernemingsraden, cliëntenraden, burger-raden en zo verder.

Rudy van Stratum

Mijn conclusie was dat naïeve (en/of gretige) pensioenfondsen hier de tegenpool vormden voor projectontwikkelaar en huurder (KPMG). Uiteindelijk is het dus de pensioengerechtigde die zijn pensioen-uitkering ziet dalen. Een variant op de kredietcrisis waar de prijs van het nemen van te grote risico’s uiteindelijk door de belastingbetaler wordt betaald.

Het is verleidelijk hier te gaan interpreteren maar waar het allereerst om gaat is te snappen wat er nu precies speelt. Persoonlijk vind ik dat ook sterk aan het recente rapport van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) met als titel ‘Tegenkracht organiseren’. Het rapport gaat in op de achterliggende dynamiek die de kredietcrisis mogelijk maakte maar geeft ook vergelijkbare verklaringen voor fraude in het onderwijs en rationalisering in de zorg. Zie voor hele rapport: rapport rmo . Ik wil in een aparte bijdrage wat langer bij dit rapport stilstaan.

Maar ik dwaal af. Ik heb mijn schetsen naar collega Stijn van Liefland gestuurd en na wat op en neer mailen is een visueel overzicht ontstaan van wat volgens ons de financiële constructie van de VPRO-uitzending behelst. De plaat is te vinden op:

constructie

Slim ontwerpen daar komt het op neer. Het zijn ruimtelijke varianten van verzamelgebouwen en flexwerken. In de praktijk is de organisatie rond thema’s als waterveiligheid zo strak dat deze mogelijkheden onvoldoende in zicht komen. We moeten meer ontwerpen en sturen op doelen en diensten en minder op methoden en regels alleen.

Rudy van Stratum