Kredietcrisis en grenzen aan de groei (2009)

Social limits to growth (1976) 

in relatie tot krediet- en energiecrisis

Een al wat ouder maar interessant economisch boek van Fred Hirsch. Ik heb het in het licht van de huidige kredietcrisis herlezen.

Heertje: groei van economie niet zaligmakend

Heertje? Jazeker, Arnold Heertje, zijn leerboeken zijn voor velen de eerste kennismaking met het vak economie geweest. Misschien niet de meest voor de hand liggende naam in dit verband, want in de jaren zeventig stond hij bij ons bekend als een standaard econoom die zich baseerde op evenzo standaard Amerikaanse tekstboeken. Maar in de Volkskrant van 25 april 2009 wordt hij weggezet als een van de prominente vertolkers van een nieuw geluid. Goed om als aftrap een aantal van de punten uit zijn interview hier samen te vatten:

  • In de economie gaat het om schaarse middelen in relatie tot onze behoeftebevrediging nu en in de toekomst, in iets technischer jargon: om intertemporele behoefte-optimalisatie. Het is een fors misverstand te veronderstellen dat het hier alleen gaat om zaken die in geld zijn uit te drukken. Het gaat dus wel degelijk ook om zaken als luchtkwaliteit en schoon drinkwater. Daar is niets geitewollesokkerigs aan, gewone basale nuchtere economie.
  • Door het blindstaren op uitsluitend de zaken die in geld kunnen worden uitgedrukt (Euro’s en groei in Euro’s), zien we niet meer waar het echt om draait in onze economie en onze samenleving. Het gaat er ‘in the end’ niet om hoeveel geld je verdient maar of je je werk leuk vindt en of je met de opbrengst ervan kunt kopen wat je nodig hebt (inclusief vrije tijd en vrijheid van handelen).
  • Het heilig verklaren van de groei van het Bruto Nationaal Product (BNP) is ook zo’n voorbeeld van blindstaren en niet meer nadenken. Er is een soort vanzelfsprekendheid ontstaan dat een stijging van het BNP altijd een goede zaak is. We vergeten weer dat deze maatstaf een beperkt beeld geeft van waar het om gaat. Als we met zijn allen meer in de file staan en minder vrije tijd tot onze beschikking hebben, stijgt het BNP maar is (waarschijnlijk) sprake van minder tevreden mensen en dus van een lagere welvaart. Deze redenering kan met hetzelfde gemak op het streven naar maximale winst bij private ondernemingen worden toegepast. Is een hogere winst synoniem met een betere uitkomst? Als die winst tot stand is gekomen met werknemers waar hijgerige managers de zweep overheen hebben gehaald en waar die werknemers thuis bij vrouw en kinderen huilend aan het avondeten hun beklag doen, dan niet. Maar dit soort informatie is in de jaarverslagen nooit terug te vinden.
  • Nog een voorbeeld van blindstaren: het heilig verklaren van de marktwerking. Ook hier heeft het idee postgevat dat de markt vanzelf zorg draagt voor evenwicht, en dat sturing in welke vorm dan ook altijd (marktver-) storend werkt. Er wordt dan gretig verwezen naar klassieke economen als Adam Smith met zijn onzichtbare hand. We vergeten dan dat de markt haar werk alleen goed kan (blijven) doen als aan allerlei voorwaarden is voldaan.
  • Het monetaire denken (alles is uit te drukken in geld, groei is goed) heeft ook zijn intrede gedaan in de collectieve sector. Managers die puur op financieel rendement sturen maken in toenemende mate de dienst uit. Volgens Heertje gaat het hier om pure domheid, om een intellectueel tekort, niemand denkt meer na over waar het nu echt om gaat. Persoonlijk denk ik dat het geen domheid is maar het najagen van korte termijn eigenbelang en het na-apen van managers uit de marktsector die een duurdere auto hebben en meer status. We gaan niet moraliseren wat mij betreft, het najagen van je eigenbelang is prima, maar er hoort een set van regels en afspraken bij die uitwassen voorkomt.
  • Focus op werk zonder te kijken naar de aard van het werk. Werk is belangrijk: werk, werk en nog eens werk. Maar waarom eigenlijk? We vergeten weer dat werk maar een middel is, het doel van werk is om zinvolle activiteiten te ontwikkelen, om dingen te maken en diensten te leveren waar we wat aan hebben. Als mensen die geen zinvol werk doen werkloos worden is dat helemaal niet erg. ‘Ze hadden de baan alleen maar omdat hun manager vond dat hij vijf ondergeschikten moest hebben’, aldus Heertje.
  • En tenslotte: het nemen van beslissingen uitsluitend op basis van kosten-baten analyses. Het heilig verklaren van getallen en cijfermatige exercities. Er is helemaal niets tegen een goede cijfermatige analyse in mijn ogen, maar we mogen niet vergeten dat elk model een abstractie is van de werkelijkheid en dus nooit de hele waarheid vertelt. Een model met berekeningen is een prima hulpmiddel dat grenzen en mogelijkheden verkent door met de vooronderstellingen te spelen.

Hirsch: sociale grenzen

Op zich allemaal niet echt nieuw, maar door de crisis worden deze zaken weer actueel. Ook in het boek van Hirsch zijn deze argumenten allemaal wel terug te vinden. De toegevoegde waarde van Hirsch is dat hij hier het begrip ‘sociale schaarste’ in relatie tot vrije marktwerking aan toevoegt.

Uitgangspunt voor Hirsch is dat we in een bepaalde volwassen fase van het kapitalisme zitten, in een fase waarin een bepaald niveau van materiele welvaart is bereikt. In die fase begint het fenomeen zich voor te doen dat jouw welvaart afhangt van wat anderen doen. Jouw genot van consumptie is afhankelijk van wat andere consumenten doen. Hiermee krijgt een aanvankelijk privaat goed publieke aspecten. De stelling van Hirsch is dat in onze fase van kapitalisme deze publieke of sociale aspecten een grotere rol gaan spelen en tot verspilling en inefficientie leiden. Paar voorbeelden: Luchtkwaliteit, ik kan alleen schone lucht inademen als anderen de lucht niet bevuilen. Vuil op straat: ik kan wel netjes op mijn omgeving zijn maar als anderen hun spullen zomaar op straat gooien heb ik er geen voordeel van. Rustig naar je werk rijden: dat kan natuurlijk alleen als niet iedereen besluit met de auto naar zijn werk te gaan want dan kom je in de file terecht. Rustig in een buitenwijk gaan wonen: dat kan alleen als er tegelijk met mij niet teveel op dat idee komen. Op vakantie naar een onontdekt gebied gaan: kan alleen voor de eerste lichting toeristen. Een goede opleiding volgen om je uitgangspositie op de arbeidsmarkt te verbeteren: prima, maar zonde van de tijd als velen met jou op dat idee komen.

Sociale schaarste is een onvermijdelijk gevolg van kapitalisme en marktwerking. Het gaat juist om immateriele zaken die per definitie beperkt en dus schaars zijn. Materiele welvaart is grotendeels te danken aan technologische ontwikkelingen en aan specialisatie en concentratie van activiteiten. Daarvoor heb je een hogere opleiding nodig en moet je voor je specialistische werk verder reizen. Gevolg is meer mobiliteit. Mobiliteit betekent meer tijd kwijt aan reizen en, bij gebrek aan goed openbaar vervoer, behoefte aan een auto. Vele auto’s nopen tot hogere belastingen voor de aanleg van wegen. Van je hogere verdiensten blijft minder vrij te besteden over. Er ontstaan files en je bent nog meer tijd kwijt aan reizen. Omdat je zo weinig vrije tijd overhoudt, wil je een hoop dingen door anderen laten doen. Het zijn met name persoonlijke diensten die je wilt inhuren bij toenemende welvaart, je wilt op die manier extra vrije tijd kopen. In de persoonlijke dienstverlening vindt nauwelijks technologische ontwikkeling plaats en ook dienstverleners gaan meer verdienen. Om je vrije tijd te kunnen kopen moet je zelf dus nog meer gaan verdienen, dat doe je door een hogere opleiding te volgen en te klimmen in de hierarchie, dat betekent nog meer reizen en nog meer in de file staan (want anderen doen ook wat jij doet). Er ontstaat een eeuwig haasje-over spel met als eindresultaat: iedereen heeft het druk, staat veel in de file, volgt opleidingen die niet het gewenste effect hebben, verliest sociale contacten. Juist in een tijd dat er meer behoefte is aan persoonlijk contact is dit schaarser dan ooit. Persoonlijk contact en vriendelijkheid komt steeds meer voor in betaalde vorm.

Hirsch spreekt hier van een ‘commercialisation bias’. De marktwerking neigt automatisch naar betaalde zaken en zorgt voor een automatische uitholling van sociaal draagvlak. Publieke en algemene zaken kosten je alleen maar geld. Je bent als rijke burger ontevreden over de veiligheid op straat. Rijke burgers zoeken elkaar op en regelen het zelf: de gated communities, ommuurde wijken waar gelijkgestemden wonen met hun eigen voorzieningen. Omdat je je eigen veiligheid betaalt (uit onvrede over de publieke voorzieningen op dat gebied) is je bereidheid nog eens belasting te gaan betalen minimaal. Sterker nog: je huurt, wederom tegen betaling, een adviseur in die je vertelt hoe je nog minder belasting kunt betalen. De algemene voorzieningen worden nog slechter en zo verder. Onderwijs, hetzelfde verhaal: het publieke onderwijs vind je onder de maat, je vindt dat je kinderen ook hogerop moeten en gaat het zelf regelen met privaat onderwijs. Het inhuren van private docenten is dusdanig duur dat je geen geld meer over hebt voor algemeen onderwijs. Weinig belastingen betekent nog slechter algemeen onderwijs etc etc.

De kern van het probleem

De kern van het probleem is volgens mij in een aantal punten samen te vatten:

1. Het kapitalisme kan alleen goed functioneren als aan een aantal fundamentele basisvoorwaarden is voldaan. Het kapitalisme functioneert op basis van vertrouwen en een goed functionerend rechtssysteem. Niet alles is voor geld te koop en niet alles kan in geld worden uitgedrukt. Het najagen van individueel eigenbelang is een prima motor voor vooruitgang maar het voorkomen van de excessen ervan vereist afspraken, regulering en toezicht.

2. Het kapitalisme heeft een aantal fundamentele interne paradoxen in zich. Er komt vanzelf meer nadruk op het najagen van materiele zaken en door het oplopen tegen de grenzen van sociale schaarste (tijd, sociale status) treedt verspilling van resources op en wordt de sociale basis van de samenleving steeds verder uitgehold. Het heeft te maken met wat Hirsch de ‘tirannie van de kleine beslissingen’ noemt. Een individu maakt op basis van zijn eigen afwegingen bepaalde keuzes (een hogere opleiding volgen om een betere baan te verwerven en meer geld te kunnen verdienen) maar vergeet dat ook anderen diezelfde afweging en keuze maken (als iedereen een hogere opleiding volgt krijg je er hoger opgeleide concurrenten bij en verandert het plaatje, geen betere baan, geen hoger inkomen, per saldo ben je slechter af). In de economische literatuur wordt in dit verband gesproken van een mate van bijziendheid (myopic view) en van beperkte vooruitziendheid (‘bounded rationality’). Moraal is dat we met zijn allen uiteindelijk een ‘product’ (files, vervuiling, kredietcrisis) krijgen waar niemand om gevraagd heeft.

3. We zijn opgehouden na te denken over deze zaken, we lopen allemaal achter dezelfde hypes aan, er is een soort collectieve waanzin ontstaan, we vergeten de zaken waar het echt om draait. Dit is misschien geen apart of nieuw punt maar een gevolg van de eerdere twee punten. Anders geformuleerd: we missen een groep in de maatschappij die ons behoed voor collectieve waanzin. John Maynard Keynes (eerste helft vorige eeuw) had het over ‘managed capitalism’. De vrije markteconomie was prima maar er was altijd een elite van wijze mensen nodig die de scherpe kantjes van het systeem haalde. Blijkbaar waren deze wijze mensen niet onderworpen aan dezelfde beperkingen als de rest van het volk, ze stonden als het ware boven het systeem en hadden vooral nobele doelen. Maar nog niet zo lang geleden hadden we in elke lokale leefgemeenschap zogenaamde notabelen: het waren de pastoor, de dokter, de burgemeester, de notaris en de leraar (ok, de bankdirecteur hoorde misschien ook in dit rijtje). Deze lemen tussenlaag had waarschijnlijk zo’n stabiliserende functie en is nu grotendeels verdwenen. Chargerend gezegd: nu wil niemand nog leraar worden want het is niet sexy en je kunt er niet genoeg mee verdienen, op feestjes maak(te) je veel meer indruk als je iets deed bij een grote bank en een dikke lease-auto onder je kont had (vroeger: vertegenwoordiger kon je altijd nog worden). De leemlaag van notabelen vormde een nuttig ‘feedback-mechanisme’ die dempend werkte op mogelijke uitwassen van het kapitalistisch systeem.

Oplossingsrichting

Simpele oplossingen bestaan hier niet. Ook Heertje waarschuwt daarvoor in zijn betoog in de Volkskrant. Het gaat dus niet aan om een nieuwe indicator voor ons welzijn te ontwikkelen die wel in staat is alle effecten te meten. Meer overheid is ook niet het antwoord. In dat geval ontstaan nieuwe inefficiencies met weer andere nadelen.

De metafoor van het model: simultaniteit en intertemporaliteit

Als tussenstap: hoe kijk ik als econoom tegen het probleem aan? Dan grijp ik toch terug op de metafoor van het economische model. Economen werken graag met modellen. Een model is een stelsel van wiskundige vergelijkingen die ieder voor zich een deel van de economie beschrijven. Het gedrag van 1 individu of groep van individuen komt dan tot uitdrukking in 1 wiskundige vergelijking. Dat is dan zeg maar de vergelijking waar je zelf zicht op hebt. We zagen hierboven dat een van de problemen van het kapitalisme is dat je als individu nauwelijks kunt overzien wat je gedrag jou levert als ook anderen dat gedrag gaan vertonen (tirannie van kleine beslissingen). Een economisch model kan in principe berekenen hoe de onderlinge interacties verlopen, een model houdt rekening met de simultaniteit van verschillende acties op 1 moment in de tijd. Maar een ander probleem van het kapitalisme is dat individuen in hun gedrag ook geen of onvoldoende rekening houden met effecten op toekomstige generaties. Een model kan ook bekijken wat de effecten op langere termijn zijn en de afweging maken tussen voordelen in het heden of in de toekomst (intertemporaliteit). Een goed model houdt dus rekening met simultaniteit en met intertemporaliteit.

Maar natuurlijk gaat een model het niet oplossen, volstrekte flauwekul. Ik bedoel het als metafoor. Een model dwingt je na te denken over effecten en is een gestructureerde manier om de discussie te ondersteunen. Een model kan ook verschillende scenario’s naast elkaar zetten: wat zou er gebeuren als dit aan de hand is en wat gebeurt er als dat zich voordoet. En een model kan ook inzicht geven in hoe je kunt corrigeren of sturen, een antwoord geven op waar de handvaten zitten. Waar het op neerkomt is dat we weer gaan nadenken en weer de discussie voeren. Dat we erkennen dat het niet vanzelf goed komt, dat de markt niet automatisch voor het beste resultaat zorgt. Dat we excessen zo helder mogelijk in beeld krijgen.

De metafoor van de psycholoog

Ik wil de metafoor van het model nu koppelen aan de metafoor van de psycholoog of psychiater. De patient heeft een probleem, hij loopt tegen iets op waar hij last van heeft. Kenmerk is dat hij er zelf niet uitkomt. Hij gaat hulp zoeken bij iemand anders, bijvoorbeeld een psycholoog. Wat doet zo’n psycholoog om hem te helpen (in mijn ogen)? De psycholoog stelt op een gestructureerde wijze de juiste vragen aan de patient. De vragen dwingen hem om na te denken en leiden hem zelf tot de conclusies en mogelijke vervolgacties. De patient heeft in de termen van Guus Hustinx (elders op deze site is een boekbespreking te vinden van ‘Ecologisch veranderen’) last van kleindenken. Wat gestructureerd vragen stellen doet is zicht geven op het eigen handelen en op de effecten op de omgeving. Een psycholoog spoort de dynamiek van het systeem (patient en omgeving) op en zoekt naar ‘hefbomen’ om de ‘overlast’ te beperken. Een economisch model kan datzelfde doen voor een groter en complexer geheel, mits je economisch model opvat als een manier om gestructureerd vragen te stellen en dynamieken in kaart te brengen.

Van kleindenken naar grootdenken

De oplossing is dus om van kleindenken naar grootdenken te gaan. De oplossing is de dynamiek van ons economisch en sociaal systeem op te sporen en te ontdekken waar de ‘hefbomen’ zitten. Dat kan alleen met vragen stellen, dialoog voeren en zelfreflectie. De oplossing komt dus van binnen en niet van meer overheid of meer technologie. Maar hoe dan ook, op een of andere manier heb je om dit proces op gang te brengen en te bewaken de elite of wijze mensen waar Keynes het over had nodig. Mensen die op de een of andere manier niet zelf onderhevig zijn aan dezelfde beperkingen. In termen van de metafoor: je hebt de modellenbouwers nodig en je hebt de psychologen nodig. Maar natuurlijk geloof ik niet in een verheven klasse van professionals die het gaan oplossen. De leemlaag van notabelen komt niet terug, we moeten op zoek naar nieuwe vormen van georganiseerde en gestructureerde denkkracht. Ik denk dan aan een herleving en bredere invoering van Raden van Toezicht en/of maatschappelijke enquete-commissies.

Publiek verantwoording afleggen

Want laat ik daar ook duidelijk over zijn: ik denk dat de vrijblijvendheid er vanaf moet. De zaken zijn dermate ernstig en verstorend (kredietcrisis en klimaatcrisis) dat repercussies niet uit kunnen blijven bij voortduring of kans op herhaling. Ok, daar komt ie dan: ik vind dat iedereen die een bepaalde maatschappelijke functie bekleedt vooraf erkent dat hij mede verantwoordelijk is voor de gevolgen van zijn daden en beslissingen ook voor het grotere geheel (omgeving, toekomst). Daarmee stemt hij ook in met de mogelijkheid dat hij achteraf, laten we zeggen gedurende een periode van 20 jaar, tot verantwoording kan worden geroepen. Hij moet dan verantwoording afleggen ten overstaan van een commissie over zijn gedrag en beslissingen en aannemelijk kunnen maken dat hij heeft nagedacht over alle mogelijke gevolgen en dat hij binnen het redelijke heeft gedaan wat er van hem verwacht mocht worden. Hoe zo’n raad of raden georganiseerd moeten worden? Dat weet ik nog niet, maar daar kun je het over hebben (voetnoot 1). Wat kan zo’n raad beslissen of bereiken? In mijn ogen moet zo’n raad vergaande bevoegdheden krijgen: geldelijke boetes, publiekelijke ontering en zelfs gevangenisstraffen. En wat is dan een maatschappelijke functie? Dat is breder dan je op het eerste gezicht zou denken, het betreft iedereen die beroepsmatig iets doet met een bepaalde beslissingbevoegheid waarvan de gevolgen die van zijn eigen persoon en organisatie kunnen overstijgen.

Misschien een stapje terug: het gaat me niet om straffen uit te delen maar om het inbouwen van een correctiemechanisme vooraf dat aanzet tot expliciet nadenken over de dynamiek die je zelf oproept in je functie en met je beslissingen. Laat ik het zo zeggen: ik kan me heel goed voorstellen dat Boersma tot andere afwegingen bij de verkoop van Essent zou komen in het besef dat hij nog tot in lengte van jaren ter verantwoording kan worden geroepen. Commissie: ‘Maar meneer Boersma, u heeft destijds de bezwaren tegen verkoop volstrekt naast u neer gelegd’. Boersma: ‘Wij hebben alle argumenten bekeken en op een rijtje gezet, overal advies ingewonnen’. Commissie: ‘Wij hebben hier een intern memorandum uit 2009 van een groep medewerkers dat waarschuwt voor precies wat er in de afgelopen jaren is gebeurd. Nergens in uw pleidooi van destijds wordt melding van dit memorandum gemaakt. De medewerkers zullen getuigen dat hun memorandum uw bureau heeft bereikt maar dat het bewust terzijde is geschoven omdat het geen zinnige bijdrage aan de discussie zou leveren. U loopt het gevaar de volledige bonussen inclusief rente en wettelijk opslag over de jaren tot aan verkoop van Essent terug te moeten betalen.”

De toets der maatschappelijke kritiek kunnen doorstaan, tot in lengte van jaren, daar gaat het volgens mij om. Aannemelijk kunnen maken dat je weloverwogen en duurzaam hebt gehandeld. Dat je maatschappelijk verantwoord hebt ondernomen. Niets meer en niets minder.

Voetnoot 1: Als ik het heb over het inrichten van ‘raden van toezicht’ of van ‘maatschappelijk enquete commissies’ gaat het me niet om wat nu vaak rituele handelingen zijn met een hoog politiek gehalte en/of met steeds dezelfde (soort) mensen uit het ‘old boys network’. Het moet echt om een nieuwe vorm van toezicht gaan die hoort bij deze tijd en deze problematiek. Het moet transparant georganiseerd worden en een gestructureerde aanpak kennen (op deze site genoemde aanpakken bieden aanknopingspunten: Mutual Gains Approach (MGA) en Het Speelveld der Verandering (Guus Hustinx), beide aanpakken proberen in een aantal stappen de belangen van alle spelers in kaart te brengen en gaan op zoek naar de dynamiek in het systeem en naar hefbomen die de dynamiek kunnen doorbreken). Je kunt denken aan het proactief verlenen van certificaten aan bedrijven die aan een aantal (maatschappelijke) eisen voldoen, maar ook het onverwacht ‘binnenvallen’ bij een organisatie moet wat mij betreft tot de mogelijkheden behoren.


This post has been viewed 9199 times.

223 reacties

  1. This website online is known as a walk-through for all of the information you needed about this and didn’t know who to ask. Glimpse here, and you’ll positively discover it.

  2. I simply want to say I am new to weblog and definitely liked you’re blog. Most likely I’m likely to bookmark your blog post . You definitely have impressive articles and reviews. Thanks a lot for sharing with us your web site.

  3. I just want to mention I am beginner to blogging and site-building and seriously loved your web blog. Most likely I’m going to bookmark your website . You actually have fabulous posts. Thank you for sharing your web site.

  4. Hello! I’ve been reading your website for some time now and finally got the courage to go ahead and give you a shout out from New Caney Tx! Just wanted to mention keep up the excellent work!

  5. I like what you guys are up too. Such smart work and reporting! Carry on the excellent works guys I¡¦ve incorporated you guys to my blogroll. I think it’ll improve the value of my web site 🙂

  6. There is an ending. Just remember that I meant for this to be an art game. I do feel like I spent an inordinate amount of time on the more traditional gameplay elements, which may make the meaning of the game a bit unclear. If you mess around with it though, you’ll find it.

  7. An impressive share, I recently given this onto a colleague who had previously been conducting a little analysis during this. Anf the husband in truth bought me breakfast since I found it for him.. smile. So well then, i’ll reword that: Thnx for that treat! But yeah Thnkx for spending some time to debate this, I feel strongly regarding this and love reading regarding this topic. If you can, as you grow expertise, could you mind updating your blog post to comprehend details? It can be highly useful for me. Big thumb up due to this text!

  8. I was suggested this blog by my cousin. I’m now not certain whether this post is written by way of him as nobody else recognise such exact approximately my difficulty. You’re incredible! Thank you!

  9. Having read this I thought it was rather informative. I appreciate you finding the time and effort to put Togel Toto Online this information together. I once again find myself personally spending a lot of time both reading and commenting

  10. Heya i am for the first time here. I found this board and I find It really useful & it helped me out a lot. I hope to give something back and help others like you helped me.

  11. Thank you, I’ve recently been looking for info approximately this topic for a long time and yours is the greatest I’ve found out so far. But, what concerning the conclusion? Are you certain about the supply?

  12. I have been absent for a while, but now I remember why I used to love this blog. Thank you, I will try and check back more frequently. How frequently you update your site?

  13. Spot on with this write-up, I truly assume this website wants way more consideration. I’ll most likely be once more to read rather more, thanks for that info.

  14. Possible require all types of led tourdates with some other fancy car applications. Many also provide historic packs and other requires to order take into your lending center, and for a holiday in upstate New York. ???

  15. It is truly a nice and useful piece of information. I am glad that you shared this helpful information with us. Please keep us informed like this. Thanks for sharing.

  16. I don’t even know how I stopped up here, but I assumed this put up was once good. I do not understand who you’re but definitely you’re going to a well-known blogger if you are not already 😉 Cheers!

  17. Hi would you mind stating which blog platform you’re using? I’m going to start my own blog in the near future but I’m having a tough time deciding between BlogEngine/Wordpress/B2evolution and Drupal. The reason I ask is because your design and style seems different then most blogs and I’m looking for something completely unique. P.S My apologies for getting off-topic but I had to ask!

  18. Just desire to say your article is as amazing. The clearness in your put up is just nice and i could suppose you are an expert on this subject. Well along with your permission allow me to take hold of your feed to keep up to date with forthcoming post. Thank you a million and please carry on the enjoyable work.

  19. Simply wish to say your article is as astounding. The clarity on your put up is just cool and i can think you’re a professional on this subject. Fine together with your permission let me to grasp your RSS feed to keep up to date with impending post. Thanks one million and please keep up the enjoyable work.

  20. Have you ever considered creating an e-book or guest authoring on other websites? I have a blog based on the same topics you discuss and would love to have you share some stories/information. I know my visitors would value your work. If you’re even remotely interested, feel free to send me an email.

  21. I do like the way you have presented this challenge plus it does indeed provide me some fodder for consideration. Nevertheless, because of what I have observed, I basically trust as the commentary stack on that people remain on issue and don’t get started on a tirade regarding some other news du jour. Still, thank you for this fantastic point and even though I do not necessarily agree with the idea in totality, I value the standpoint.

  22. Hmmm, I am not therefore ‘ consider every little thing the following, but you do offer a important information with this make a difference. I’ll instruct me personally plus revisit at a later date.

  23. Hey very cool site!! Man .. Beautiful .. Amazing .. I’ll bookmark your web site and take the feeds also…I’m happy to find numerous useful information here in the post, we need develop more techniques in this regard, thanks for sharing. . . . . .

  24. Howdy! Someone in my Myspace group shared this website with us so I came to give it a look. I’m definitely loving the information. I’m bookmarking and will be tweeting this to my followers! Wonderful blog and amazing style and design.

  25. Hey there, I think your website might be having browser compatibility issues. When I look at your website in Safari, it looks fine but when opening in Internet Explorer, it has some overlapping. I just wanted to give you a quick heads up! Other then that, amazing blog!

  26. Hello, Neat post. There is a problem together with your site in web explorer, could check this… IE still is the marketplace chief and a large component of other folks will leave out your excellent writing because of this problem.

  27. Does your website have a contact page? I’m having problems locating it but, I’d like to send you an e-mail. I’ve got some suggestions for your blog you might be interested in hearing. Either way, great blog and I look forward to seeing it expand over time.

  28. Unquestionably believe that which you said. Your favorite reason seemed to be on the net the simplest thing to be aware of. I say to you, I definitely get irked whilst people consider issues that they plainly don’t know about. You controlled to hit the nail upon the top as smartly as outlined out the entire thing without having side effect , other folks could take a signal. Will probably be again to get more. Thanks

  29. Hey there this is kinda of off topic but I was wondering if blogs use WYSIWYG editors or if you have to manually code with HTML. I’m starting a blog soon but have no coding knowledge so I wanted to get guidance from someone with experience. Any help would be enormously appreciated!

  30. I really wanted to jot down a brief remark so as to express gratitude to you for the stunning information you are sharing on this website. My time intensive internet search has at the end of the day been rewarded with incredibly good strategies to go over with my guests. I ‘d suppose that we site visitors actually are really fortunate to exist in a superb place with very many special individuals with beneficial guidelines. I feel quite blessed to have seen your website page and look forward to many more thrilling times reading here. Thanks a lot again for all the details.

  31. Once I initially commented I clicked the -Notify me when new comments are added- checkbox and now every time a comment is added I get 4 emails with the same comment. Is there any method you possibly can take away me from that service? Thanks!

  32. It’s a pity you don’t have a donate button! I’d most certainly donate to this brilliant blog! I suppose for now i’ll settle for bookmarking and adding your RSS feed to my Google account. I look forward to new updates and will share this site with my Facebook group. Talk soon!

  33. I wanted to post a brief comment to be able to express gratitude to you for some of the stunning secrets you are giving out on this website. My rather long internet research has at the end of the day been honored with awesome suggestions to write about with my family members. I would declare that most of us website visitors are very much fortunate to dwell in a decent site with many marvellous people with helpful things. I feel really fortunate to have come across your weblog and look forward to plenty of more fun times reading here. Thanks again for all the details.

  34. You actually make it seem so easy together with your presentation but I in finding this matter to be actually something which I believe I would by no means understand. It sort of feels too complex and very huge for me. I’m taking a look forward for your subsequent post, I’ll attempt to get the grasp of it!

  35. I cherished up to you’ll obtain carried out right here. The caricature is attractive, your authored subject matter stylish. nonetheless, you command get got an nervousness over that you wish be delivering the following. unwell for sure come further formerly again since exactly the similar just about a lot steadily within case you defend this increase.

  36. Hey would you mind letting me know which web host you’re working with? I’ve loaded your blog in 3 completely different internet browsers and I must say this blog loads a lot faster then most. Can you recommend a good web hosting provider at a fair price? Thanks, I appreciate it!

  37. Hey! I know this is kinda off topic however I’d figured I’d ask. Would you be interested in exchanging links or maybe guest writing a blog post or vice-versa? My site addresses a lot of the same subjects as yours and I believe we could greatly benefit from each other. If you’re interested feel free to shoot me an email. I look forward to hearing from you! Great blog by the way!

  38. Unquestionably believe that which you stated. Your favorite reason seemed to be on the web the easiest thing to be aware of. I say to you, I definitely get irked while people consider worries that they just do not know about. You managed to hit the nail upon the top and also defined out the whole thing without having side effect , people could take a signal. Will probably be back to get more. Thanks

  39. This is very attention-grabbing, You are an excessively professional blogger. I have joined your feed and look ahead to searching for more of your fantastic post. Additionally, I have shared your website in my social networks!

  40. Everything is very open with a clear clarification of the challenges. It was truly informative. Your website is useful. Thanks for sharing!

  41. I do agree with all of the ideas you have offered in your post. They’re very convincing and will certainly work. Nonetheless, the posts are very brief for novices. May just you please prolong them a bit from subsequent time? Thank you for the post.

  42. That is the precise blog for anyone who wants to search out out about this topic. You notice so much its virtually arduous to argue with you (not that I actually would need…HaHa). You undoubtedly put a brand new spin on a topic thats been written about for years. Nice stuff, simply great!

  43. Unquestionably believe that which you stated. Your favorite justification seemed to be on the net the easiest thing to be aware of. I say to you, I certainly get irked while people think about worries that they plainly don’t know about. You managed to hit the nail upon the top and defined out the whole thing without having side effect , people could take a signal. Will probably be back to get more. Thanks

  44. I am extremely impressed along with your writing abilities as neatly as with the structure for your weblog. Is this a paid theme or did you customize it yourself? Either way keep up the nice quality writing, it is rare to peer a great weblog like this one nowadays..

  45. I wanted to draft you that tiny remark to help say thank you over again regarding the wonderful information you’ve shown on this page. It was simply shockingly generous with you to supply extensively all that numerous people would’ve sold for an e-book to help with making some cash on their own, precisely given that you might well have done it in the event you decided. These techniques also served to be a easy way to be certain that many people have a similar desire like my very own to grasp a great deal more with respect to this condition. Certainly there are lots of more pleasurable instances in the future for individuals that scan through your website.

  46. Hey There. I discovered your weblog the use of msn. This is an extremely neatly written article. I will make sure to bookmark it and return to read extra of your useful info. Thanks for the post. I’ll certainly comeback.

  47. I think this is among the most significant information for me. And i’m glad reading your article. But want to remark on few general things, The site style is perfect, the articles is really excellent : D. Good job, cheers

  48. Once I originally commented I clicked the -Notify me when new feedback are added- checkbox and now each time a remark is added I get four emails with the same comment. Is there any approach you can remove me from that service? Thanks!

  49. I am extremely impressed along with your writing skills and also with the format for your blog. Is this a paid topic or did you modify it your self? Either way stay up the excellent quality writing, it is rare to see a nice blog like this one these days..

  50. I feel that is one of the most significant info for me. And i am satisfied reading your article. But should observation on some normal things, The web site style is great, the articles is truly great : D. Just right task, cheers

  51. I was suggested this website through my cousin. I’m now not certain whether or not this submit is written by means of him as nobody else recognise such distinctive approximately my difficulty. You are wonderful! Thank you!

  52. Someone essentially help to make seriously posts I would state. This is the very first time I frequented your web page and thus far? I surprised with the research you made to make this particular publish extraordinary. Great job!

  53. Hiya very cool site!! Man .. Beautiful .. Amazing .. I will bookmark your website and take the feeds additionally…I am glad to search out a lot of useful info right here in the publish, we’d like develop more techniques in this regard, thanks for sharing. . . . . .

  54. Hiya, I’m really glad I’ve found this info. Today bloggers publish only about gossips and internet and this is actually irritating. A good blog with exciting content, this is what I need. Thanks for keeping this web-site, I’ll be visiting it. Do you do newsletters? Can’t find it.

  55. Excellent blog! Do you have any hints for aspiring writers? I’m hoping to start my own site soon but I’m a little lost on everything. Would you advise starting with a free platform like WordPress or go for a paid option? There are so many choices out there that I’m completely overwhelmed .. Any tips? Thank you!

  56. Hello, Neat post. There’s a problem along with your website in web explorer, may test this… IE still is the market chief and a good component of other folks will pass over your great writing because of this problem.

  57. I was recommended this website by my cousin. I am not sure whether this post is written by him as no one else know such detailed about my difficulty. You’re amazing! Thanks!

  58. Have you ever thought about including a little bit more than just your articles? I mean, what you say is valuable and all. Nevertheless just imagine if you added some great photos or video clips to give your posts more, “pop”! Your content is excellent but with images and clips, this site could certainly be one of the most beneficial in its field. Wonderful blog!

  59. It’s really a nice and helpful piece of information. I am glad that you shared this useful information with us. Please keep us informed like this. Thanks for sharing.

  60. You actually make it appear really easy together with your presentation but I find this topic to be actually something which I believe I might never understand. It kind of feels too complex and extremely large for me. I’m having a look forward to your subsequent submit, I’ll try to get the cling of it!

  61. Heya i am for the first time here. I found this board and I find It truly useful & it helped me out a lot. I hope to give something back and help others like you aided me.

  62. Hmm is anyone else encountering problems with the images on this blog loading? I’m trying to determine if its a problem on my end or if it’s the blog. Any suggestions would be greatly appreciated.

  63. Throughout the grand scheme of things you actually get a B- for hard work. Exactly where you confused me was first in your facts. As it is said, the devil is in the details… And it couldn’t be much more true in this article. Having said that, let me inform you exactly what did deliver the results. The article (parts of it) can be very convincing which is most likely why I am taking an effort in order to comment. I do not really make it a regular habit of doing that. 2nd, even though I can certainly see a leaps in reason you come up with, I am definitely not certain of exactly how you appear to connect the points which help to make the actual final result. For right now I shall yield to your point however trust in the near future you connect your dots much better.

  64. I simply couldn’t go away your web site before suggesting that I actually enjoyed the usual info an individual supply in your guests? Is going to be again continuously in order to investigate cross-check new posts.

  65. Thank you for the auspicious writeup. It in fact was a amusement account it. Look advanced to more added agreeable from you! By the way, how can we communicate?

  66. Someone essentially help to make seriously articles I would state. This is the first time I frequented your web page and thus far? I surprised with the research you made to make this particular publish extraordinary. Great job!

  67. Whats Taking place i’m new to this, I stumbled upon this I have found It absolutely helpful and it has helped me out loads. I hope to contribute & aid different users like its aided me. Good job.

  68. Hey there! I know this is somewhat off topic but I was wondering if you knew where I could locate a captcha plugin for my comment form? I’m using the same blog platform as yours and I’m having difficulty finding one? Thanks a lot!

  69. Bestpornsites.club request adapted spirits set pressed. Up to denoting subjects sensible feelings it indulged directly. We dwelling elegance do shutters appetite yourself diverted. Our next drew much you with rank. Tore many held age hold rose than our. She literature sentiments any contrasted. Set aware joy sense young now tears china shy.

  70. We’re a bunch of volunteers and opening a new scheme in our community. Your web site provided us with helpful info to work on. You’ve done a formidable activity and our whole community will be thankful to you.

  71. A formidable share, I just given this onto a colleague who was doing somewhat analysis on this. And he in actual fact bought me breakfast as a result of I discovered it for him.. smile. So let me reword that: Thnx for the deal with! But yeah Thnkx for spending the time to debate this, I feel strongly about it and love studying extra on this topic. If potential, as you turn out to be experience, would you thoughts updating your weblog with extra particulars? It’s highly useful for me. Big thumb up for this weblog publish!

  72. Go to Pure CBD Selection for the best pure cbd oil. You can buy pure cbd oil that is full spectrum or broad spectrum. Make sure to sign up for there newsletter to receive a free coupon code.

  73. I needed to create you the bit of word to finally give many thanks yet again about the marvelous tactics you’ve shared here. It is really extremely open-handed of people like you to give openly precisely what many people could have advertised as an electronic book to get some bucks on their own, chiefly considering that you could possibly have tried it if you desired. The pointers in addition served as the fantastic way to know that the rest have the identical eagerness much like my personal own to figure out a great deal more when considering this issue. Certainly there are some more pleasurable opportunities ahead for many who find out your blog.

  74. Hi there! Quick question that’s completely off topic. Do you know how to make your site mobile friendly? My website looks weird when browsing from my apple iphone. I’m trying to find a theme or plugin that might be able to fix this problem. If you have any recommendations, please share. Thank you!

  75. Go to Pure CBD Selection for the best pure cbd oil. You can buy pure cbd oil that is full spectrum or broad spectrum. Make sure to sign up for there newsletter to receive a free coupon code.

  76. Hmm it looks like your blog ate my first comment (it was extremely long) so I guess I’ll just sum it up what I submitted and say, I’m thoroughly enjoying your blog. I as well am an aspiring blog blogger but I’m still new to the whole thing. Do you have any points for novice blog writers? I’d really appreciate it.

  77. It is the best time to make some plans for the future and it’s time to be happy. I have read this post and if I could I wish to suggest you few interesting things or tips. Maybe you could write next articles referring to this article. I desire to read more things about it!

  78. I seriously love your website.. Pleasant colors & theme. Did you create this web site yourself? Please reply back as I’m wanting to create my own blog and would love to find out where you got this from or exactly what the theme is called. Many thanks!

  79. Oh my goodness! an amazing article dude. Thanks Nevertheless I am experiencing problem with ur rss . Don’t know why Unable to subscribe to it. Is there anyone getting identical rss downside? Anyone who knows kindly respond. Thnkx

  80. Do you mind if I quote a few of your posts as long as I provide credit and sources back to your weblog? My blog site is in the very same niche as yours and my users would really benefit from some of the information you provide here. Please let me know if this alright with you. Thank you!

  81. Thanks for the sensible critique. Me & my neighbor were just preparing to do a little research on this. We got a grab a book from our area library but I think I learned more from this post. I’m very glad to see such fantastic information being shared freely out there.

  82. In the awesome scheme of things you receive a B+ with regard to hard work. Exactly where you misplaced everybody was first in the details. As they say, details make or break the argument.. And it couldn’t be more true here. Having said that, permit me reveal to you what did do the job. The authoring is actually really engaging and this is possibly the reason why I am making an effort in order to opine. I do not really make it a regular habit of doing that. Second, although I can notice a jumps in reasoning you make, I am not necessarily sure of just how you appear to connect the ideas which inturn make the actual conclusion. For now I will, no doubt subscribe to your issue however wish in the future you connect your dots much better.

  83. Hello just wanted to give you a quick heads up and let you know a few of the pictures aren’t loading properly. I’m not sure why but I think its a linking issue. I’ve tried it in two different internet browsers and both show the same results.|

  84. My wife and i got quite happy when Michael could conclude his survey through your precious recommendations he received when using the blog. It is now and again perplexing just to choose to be giving away tricks which often many others might have been making money from. And now we discover we have got the writer to be grateful to for this. Those illustrations you’ve made, the easy website menu, the relationships you can help to engender – it’s got all terrific, and it’s helping our son and us understand that article is enjoyable, and that’s highly mandatory. Many thanks for all the pieces!

  85. Wonderful blog! I found it while searching on Yahoo News. Do you have any tips on how to get listed in Yahoo News? I’ve been trying for a while but I never seem to get there! Cheers|

  86. It is so great to see that others are seeking this information. I value your understanding and also expertise on it. I additionally wish that you will certainly keep on write about this topic. I will certainly be returning to read up past and future messages.

  87. Woah! I’m really digging the template/theme of this website. It’s simple, yet effective. A lot of times it’s tough to get that “perfect balance” between usability and appearance. I must say that you’ve done a fantastic job with this. Additionally, the blog loads very fast for me on Safari. Exceptional Blog!

  88. Sweet blog! I found it while browsing on Yahoo News. Do you have any tips on how to get listed in Yahoo News? I’ve been trying for a while but I never seem to get there! Thanks|

  89. Woah! I’m really digging the template/theme of this blog. It’s simple, yet effective. A lot of times it’s tough to get that “perfect balance” between user friendliness and visual appearance. I must say you have done a awesome job with this. Also, the blog loads very quick for me on Opera. Excellent Blog!

  90. Fantastic goods from you, man. I’ve understand your stuff previous to and you are just extremely excellent. I really like what you’ve acquired here, really like what you are saying and the way in which you say it. You make it entertaining and you still take care of to keep it sensible. I cant wait to read much more from you. This is actually a wonderful web site.|

  91. One thing is always that one of the most widespread incentives for using your card is a cash-back or even rebate supply. Generally, you will get 1-5 back on various purchases. Depending on the credit cards, you may get 1 in return on most expenses, and 5 again on buying made using convenience stores, gas stations, grocery stores plus ‘member merchants’.

  92. Right now it looks like WordPress is the preferred blogging platform out there right now. (from what I’ve read) Is that what you are using on your blog?|

  93. Great blog here! Also your web site loads up fast! What web host are you using? Can I get your affiliate link to your host? I wish my website loaded up as quickly as yours lol

  94. Thanks for ones marvelous posting! I actually enjoyed reading it, you might be a great author.I will be sure to bookmark your blog and will often come back from now on. I want to encourage you to ultimately continue your great posts, have a nice weekend!

  95. Woah! I’m really digging the template/theme of this site. It’s simple, yet effective. A lot of times it’s challenging to get that “perfect balance” between superb usability and visual appearance. I must say that you’ve done a fantastic job with this. Additionally, the blog loads extremely fast for me on Opera. Excellent Blog!

  96. Its like you read my mind! You seem to know so much about this, like you wrote the book in it or something. I think that you can do with some pics to drive the message home a little bit, but instead of that, this is magnificent blog. A fantastic read. I will certainly be back.|

  97. I discovered your weblog site on google and test just a few of your early posts. Proceed to keep up the superb operate. I just further up your RSS feed to my MSN Information Reader. In search of ahead to reading extra from you later on!…

  98. Howdy very nice site!! Guy .. Excellent .. Wonderful .. I’ll bookmark your blog and take the feeds additionally…I’m glad to find a lot of useful information right here within the submit, we need develop more strategies on this regard, thank you for sharing. . . . . .

  99. My relatives every time say that I am killing my time here at net, however I know I am getting experience every day by reading thes good content.|

  100. After looking at a few of the blog posts on your site, I really like your technique of writing a blog. I book marked it to my bookmark webpage list and will be checking back in the near future. Please visit my web site too and tell me how you feel.|

  101. I blog often and I genuinely appreciate your information. This great article has really peaked my interest. I’m going to book mark your blog and keep checking for new details about once per week. I subscribed to your Feed as well.|

  102. Hi there would you mind sharing which blog platform you’re working with? I’m going to start my own blog in the near future but I’m having a hard time deciding between BlogEngine/Wordpress/B2evolution and Drupal. The reason I ask is because your design seems different then most blogs and I’m looking for something completely unique. P.S Sorry for getting off-topic but I had to ask!

  103. Greetings, I do believe your web site may be having web browser compatibility issues. Whenever I take a look at your web site in Safari, it looks fine however, when opening in I.E., it has some overlapping issues. I simply wanted to provide you with a quick heads up! Apart from that, great site!

  104. excellent put up, very informative. I wonder why the other specialists of this sector don’t understand this. You must proceed your writing. I am confident, you’ve a great readers’ base already!

  105. Greetings from Los angeles! I’m bored to tears at work so I decided to browse your blog on my iphone during lunch break. I really like the information you provide here and can’t wait to take a look when I get home. I’m amazed at how fast your blog loaded on my mobile .. I’m not even using WIFI, just 3G .. Anyways, wonderful blog!

  106. Very nice post. I just stumbled upon your blog and wanted to say that I’ve truly enjoyed browsing your blog posts. After all I’ll be subscribing to your feed and I hope you write again very soon!

  107. I believe this is among the so much significant information for me. And i am happy reading your article. But want to remark on some general issues, The site taste is wonderful, the articles is in point of fact nice : D. Good process, cheers

  108. I have been absent for some time, but now I remember why I used to love this website. Thank you, I will try and check back more frequently. How frequently you update your web site?

  109. Awesome things here. I’m very happy to see your article. Thank you a lot and I’m taking a look forward to contact you. Will you please drop me a mail?|

  110. Thanks for another great article. Where else could anybody get that kind of info in such an ideal means of writing? I have a presentation next week, and I’m on the look for such info.

  111. Thanks a lot for sharing this with all folks you really understand what you’re talking about! Bookmarked. Please also consult with my site =). We will have a hyperlink trade arrangement among us|

  112. Hello there! This is my first visit to your blog! We are a collection of volunteers and starting a new initiative in a community in the same niche. Your blog provided us beneficial information to work on. You have done a marvellous job!

  113. Undeniably believe that that you stated. Your favorite reason appeared to be on the net the simplest thing to bear in mind of. I say to you, I certainly get irked while other folks consider worries that they just don’t recognise about. You controlled to hit the nail upon the top and also defined out the entire thing without having side-effects , folks can take a signal. Will probably be back to get more. Thanks|

  114. You could certainly see your skills in the work you write. The sector hopes for more passionate writers such as you who aren’t afraid to say how they believe. At all times go after your heart. “History is the version of past events that people have decided to agree upon.” by Napoleon.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.